sábado, 17 de enero de 2009

Vnde Fortuna?

Jean Delville, “La rueda de la fortuna”.



"Fortes Fortuna adiuvat" escribe Terencio en "Formio". Frase que se convertirá en proverbio como dice Cicerón: "Fortes Fortuna adiuvat, ut est in vetere proverbio". (Tusc. 2,4,11) Proverbio que a su vez retocará Virgilio - "audentes Fortuna iuvat"- y que transformará Séneca en "Medea": "Fortuna fortes metuit, ignavos premit". Parece evidente que Terencio, Cicerón y Séneca juegan con la semejanza del lexema de "fortuna" y de "fortes". ¿Evita Virgilio conscientemente entrar en ese juego, tal vez para no inducir a confusión?


Pero también Terencio dejó escrito: "Unum hoc scio: quod fors feret, feremus aequo animo".(Una sola cosa sé: lo que el azar depare, lo soportaremos con ánimo sereno). Al parecer Terencio tiene intención de relacionar los lexemas for/fer. E insiste en el juego de palabras cuando exclama "O fors Fortuna" (Oh fortuita Fortuna). Y también Cicerón hace lo mismo: "Forte Fortuna fieri" (La Fortuna deviene por azar).


Esto ha dado pie a que varios lingüistas relacionen "fortuna" con "fors" - nombre común solo usado en nominativo y ablativo singular- aunque otros no se atrevan a afirmar ninguna etimología, como Ernout-Meillet. A. Blánquez, sin embargo, dice que fors/forte procede de fero y fortuna de fors.


Para Cicerón "fors" es un elemento a veces decisivo: "Fors in aliquibus rebus plus quam ratio potest". (El azar en algunos asuntos puede más que la lógica.) Elemento decisivo hasta tal punto que Cicerón, igual que ya lo había hecho Terencio, lo nombra como si de una diosa se tratara: "Sit sane Fors domina campi" (Sea por su bien la Fortuna la dueña del campo).


Por todo ello, varias cuestiones se plantean: ¿de dónde "fortuna"? ¿del sustantivo "fors/forte" o del adjetivo "fortis, e"? Pero más: ¿es posible que exista alguna relación entre el sustantivo "fors/forte" y el adjetivo "fortis, e"? ¿Tienen, por tanto, algún parentesco las palabras castellanas "fortuna" y "fortaleza"?


En todo caso es deseable que en este proyecto de coordinación y colaboración entre profesores y profesoras de lenguas clásicas se junten la "buena suerte" y el "esfuerzo", como dice Virgilio: "Fors et virtus miscentur in unum". (Eneida, 12, 714).


O Fortuna velut luna

statu variabilis

semper crescis aut decrescis;

vita detestabilis

nunc obdurat et tunc curat

ludo mentis aciem

egestatem, potestatem

dissolvit ut glaciem.

Sors immaniset inanis,

rota tu volubilis,

status malus, vana salus

semper dissolubilis,

obumbrata et velata

mihi quoque niteris;

nunc per ludum dorsum nudum

fero tui sceleris.

Sors salutis et virtutis

mihi nunc contraria

est affectus et deffectus

semper in angaria.

Hac in hora sine mora

corde pulsum tangite;

quod per sortem sternit fortem,

mecum omnes plangite!.

(Carmina burana)



1 comentarios:

Mono Gramático dijo...

Bravo, Tomás: buena expliación etimológica con buenos ejemplos. ¡Qué buen maestro tuve!